اُخرای هرمز نوعی خاک طبیعی رنگی است که در جزیرهی هرمز یافت میشود و بهدلیل رنگ قرمز تا نارنجیِ شاخصش شناخته میشود. این رنگ حاصل وجود اکسید آهن در ساختار خاک است؛ مادهای که طی میلیونها سال از فرسایش و دگرگونی سنگهای آتشفشانی قدیمی جزیره بهوجود آمده است.
اهمیت اُخرای هرمز فقط زمینشناسی نیست. این خاک از گذشتههای دور در زندگی مردم جزیره نقش داشته است:
بهعنوان رنگدانهی طبیعی در نقاشی، معماری و صنایع دستی
در خوراک محلی، بهویژه به شکل ادویهای به نام «سوراغ»
برای رنگآمیزی پارچه، سفال و حتی قایقها
از نظر ظاهری، اُخرا بسته به میزان رطوبت، نور و ترکیب مواد معدنی، طیفی از قرمز تیره تا زرد و بنفش را نشان میدهد. همین تنوع رنگ باعث شکلگیری مناظر منحصربهفرد جزیرهی هرمز شده است.
امروزه اُخرای هرمز علاوه بر ارزش فرهنگی و طبیعی، موضوع حفاظت محیطزیست نیز هست؛ زیرا برداشت بیرویهی آن میتواند به چشمانداز طبیعی جزیره آسیب بزند.
از نظر علمی، اُخرای هرمز بهدلیل خلوص و غلظت بالای آهن، کیفیت بالاتری نسبت به بسیاری از خاکهای رنگی مشابه دارد. اما ارزش واقعیاش فقط در ترکیب شیمیایی نیست؛ در این است که چشمانداز جزیره را شکل داده، غذا را رنگ داده و هویت بصری هرمز را ساخته است.
اُخرای هرمز در اصل یک پدیدهی زمینشناسی زنده است، نه فقط «خاک قرمز». این ماده از فرسایش سنگهای آتشفشانیِ بسیار قدیمی جزیرهی هرمز بهوجود آمده؛ سنگهایی که سرشار از اکسید آهن، نمک و عناصر معدنیاند. ترکیب همین مواد باعث شده رنگ آن از قرمز تیره تا نارنجی و حتی بنفش تغییر کند، بسته به نور، رطوبت و محل برداشت.